ΜΟΝΟΠΑΤΙ Νο 1 "Παλιά Στράτα"


Πρόκειται για τη μεγαλύτερη σε  μήκος διαδρομή του Δικτύου, η οποία διασχίζει σαν ραχοκοκαλιά την Αμοργό, περνώντας σε ύφος 350-400 μέτρων από τη θάλασσα και καλύπτοντας απόσταση ίση με το 50% περίπου του συνολικού μήκους του νησιου.

Χρόνος περπατήματος: περίπου 4 ώρες 

Η "παλιά στράτα" όπως ώς τις μέρες μας συνηθίζεται να λέγεται, ήταν πρίν απ'τη διάνοιξη των αμαξιτών δρόμων, η παραδοσιακή οδός επικοινωνίας και διακίνησης εμπορευμάτων από τη Χώρα στην Αιγιάλη και αντίστροφα, με διέλευση από το Μοναστήρι της Χοζοβιώτισσας.
Σε αρκετό μήκος της, η "παλιά στράτα" συμπίπτει γενικά ως προς τη χάραξή της με την αρχαία οδό που συνέδεε την επικράτεια της Μινώας με εκείνη της Αιγιάλης.

Ξεκινώντας με αφετηρία τη Χώρα - Η αμοργιανή πρωτεύουσα διαθέτει το προνόμιο να διατηρεί σχεδόν άθικτη τη μεσαιωνική και ειδικώτερα τη βυζαντινή αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της. 
Ο περιηγητής τη διασχίζει μέσ'από την κεντρική λιθόστρωτη οδό της, τη Μέση, με κατεύθυνση τη ΒΑ έξοδο του οικοσμού. Κατά μέκος της Μέσης, συναντά τον Πύργο ή Σάλα του Γαβρά, μεσαιωνικών καταβολών (16ος αιώνας), όπου στεγάζεται η Αρχαιολογική Συλλογή, από το Πλατεάκι, όμορφη βαθμιδωτή πλατεία, που πλαισιώνεται από τις σπάνιας πλαστικότητας Τρείς Εκκλησιές, ο περιηγητής ανηφορίζει προς την Εμπροστιάδα. Πρόκειται  για πολύτοξη ιδιότυπη καμάρα, που είναι και το σημείο εξόδου από τον οικισμό.

Την έξοδο πλαισιώνουν τα Δημοτικά, συγκρότημα λιθόκτιστων πηγαδιών, σε σειρά διατεταγμένων, πθ τροφοδοτούσαν κάποτε συστηματικά τη Χώρα με νερό. Απέναντι ακριβώς βρίσκονται το νεοκλασικό κτίριο του Δημοτικού Σχολείου και το ιστορικό Γυμνάσιο Αμοργού, το Σχολείο (Σχολαρχείο).

Η διαδρομή ξεκινά από τη θέση "Καλογερικός", πολύ κοντά στα Σχολεία. Το σημείο, που θεωρείται από τα πιο "κάνεμα" του νησιού, είναι συνδεδεμένο με παμπάλαιους θρύλους και παραδόσεις, που οι διηγήσεις τους προκαλούν ακόμα και σήμερα ρίγη στους αμύητους.

Από δώ, ο καλογερικός δρόμος κατηφορίζει λιθόστρωτος προς τις ακτές, διαγράφοντας γωνιώδεις ελιγμούς στην απότομη πλαγιά. Η διαδρομή παύει να είναι κατηγορική, μόλις το λιθόστρωτο συναντήσει τον ασφαλτόδρομο. Το βάδισμα στην άσφαλτο διαρκεί 5'. Η άνοδος ώς το Μοναστήρι γλινεται ξανά από λιθόστρωτο μονοπάτι, ανασκευασμένο σήμερα με ιδιαίτερη επιμέλεια.

Σε 35' συνολικά από τον "Καλογερικό", η διαδρομή φθάνει μπορστά στην χαμηλή στενή είσοδο. Στο μέγιστο μέρος του λαξευμένο στο βράχο, το κτιριακό συγκρότημα της Μονής αναπτύσσεται σε πολλά επίπεδα και διεισδύει στις σπηλαιώδεις εσοχές, όπου μέσα από ένα πολυδαίδαλο σύστημα επικοινωνίας, διαμορφώνονται τα στεωά κελλιά, η τράπεζα, οι φούρνοι και οι στέρνες, τα πατητήρια και τα κελλάρια.
Η διαδρομή συνεχίζεται τώρα προς την περιοχή των Καψάλων όπου εκτεταμένες σάρες αλληλοδιαδέχονται απόκρημνους βράχους, καθώς το μονοπάτι, στενό και χωμάτινο, περνά σε ύφος 350 περίπου μέτρων από τις άξενες ακτές.
Στην περιοχή αυτή χρονολογούνται οι σκήτες των πρώτων μοναχών, μέσα σε σπηλιές που σχηματίζονται από βαθειά ρήγματα των κατωφερειών του Προφήτη Ηλία.
20'-25' απ'το Μοναστήρι, διασταύρωση του μονοπατιού αριστερά οδηγεί στη βραχοσκεπή εκκλησιά της Παναγίας Θεοσκέπαστης. Πρόκειται για βυζαντινά ναϊσκο, σμιλεμένο εντυπωσιακά σε σπηλιά δίπλα στο γκρεμό που είναι και θέση πρωτοκθκλαδική. 
Αμέσως μετά, άλλη διασταύρωση δεξιά από το κύριο μονοπάτι, οδηγεί στο βυζαντινό μονύδριο του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, παλιότερα μετόχι της Μονής Χοζοβιώτισσας ανακαινισμένο στα τέλη του 17ου αιώνα.
30' απ'ο το Μοναστήρι, το μονοπάτι μετατρέπεται σε χωματόδρομο. Ψηλότερα από την πορεία σέ έξαρμα ΒΑ. του ορεινού όγκου του Προφήτη Ηλία, διακρίνεται το ξωκκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Σημείο θαλάσσιας και χερσαίας εποπτείας και από τις δύο πλευρές του νησιού, αποτελεί μιαν ακόμα εντοπισμένη πρωτοκυκλαδική θέση, που διατήρησε το ιστορικό της ενδιαφέρον ώς τους ελληνιστικούς χρόνους με την ύπαρξη εδώ πύργου - παρατηρητηρίου. 

Ο χωματόδρομος, αφού διασχίζει την εξαιρετικά κατωφερή βουνοπλαγιά, φθάνει σε φαρδειέ ράχη. Στο σημείο αυτό η διαδρομή συνδέεται μέσω σύντομου παρακαμπτηρίου με τον ασφαλτόδρομο Χώρας - Αιγιάλης. Η θέση είναι γνωστή σαν Ξενοδοχειό αφού εκεί υπήρχε παλιός ξενώνας μεσαιωνικών καταβολών, σταθμός των οδοιπόρων της παλιάς στράτας.

Η διαδρομή σε λίγο μετατρέπεται ξανά σε μονοπάτι και αλλάζει κατεύθυνση προς Β.ΒΔ. Το μονοπάτι γίνεται δύσβατο και συχνά δυσδιάκριτο. Η διέλευση διευκολύνεται από μικρούς λίθινους πυργίσμους, που οριοθετούν την πορεία. 
Στο τμήμα αυτό της διαδρομής και μετά τη θέση Κακό Σκαλί, ο περιηγητής μπορεί ν'ανακαλύψει δύο ενδιαφέρουσες σπηλιές. Το μονοπάτι αρχίζει τώρα να στρέφεται ΒΑ. προς τον Άγριλα. Ο Άγριλας, στο μέσο της μεγάλης διαδρομής, φυσικό σύνορο μεταξύ των δύο περιφερειών είναι το τελευταίο από τα χωραϊτικα βοσκοτόπια. 
Το μονοπάτι γίνεται φαρδύτερο, ευκρινέστερο, με διακριτή ήδη την παλιά του λιθόστρωση. Διασχίζοντας το υψίπεδο, η διαδρομή οδηγεί στον Ασφοντυλίτη (2ω.20' από την Χώρα). Ο Ασφοντυλίτης είανι θέση πρωτοκυκλαδική, σημαντική και στους ιστορικούς χρόνους, αγού λείψανα ελληνιστικού έχουν εντοπιστεί στην περιοχή. 
Εισάγει την πορεία σε βορειοδυτική κατεύθυνση, διασχίζοντας ήδη τις απότομες κατωφέρειες προς τη Γιάλη. 
H παλιά στράτα, λιθόστρωτη σ'όλο το μήκος της απ'το ύψος της Όξω Μεριάς, προχωρεί πλαγιά-πλαγιά προς τον Ποταμό, το πρώτο από τα χωριά της καθαυτό Αιγιάλης. Συναντά στην πορεία της άλλο λαγκάδι με πηγή και στη συνέχεια κατηφορίζει σκαλωτή,ώσπου φτάνει στον Άνω Ποταμό. Η κατάβαση γίνεται περισσότερο απότομη μπαίνοντας στον Κάτω Ποταμό, όπου τα σκαλιά ελίσσονται. 
Η κάθοδος προς το Γιαλό γίνεται από τσιμεντόδρομο μήκους 350μ. οπότε ολοκληρώνεται η διαδρομή, συνολικά σε 4 ώρες.